ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ ઘટે એટલે જોખમ? -

ચોમાસું શરૂ થાય એટલે રાજકોટમાં એક નંબરની ચર્ચા અચાનક વધી જાય છે—પ્લેટલેટ કાઉન્ટ!
● “પ્લેટલેટ કેટલા છે?”
● “ગઈકાલે 1.20 લાખ હતા, આજે 90 હજાર થઈ ગયા!”
● “હવે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવું પડશે?”

ડેન્ગ્યુના દર્દીના પરિવારમાં આવી ચિંતા સામાન્ય છે. પરંતુ અહીં સૌથી પહેલાં એક ગેરસમજ દૂર કરવી જરૂરી છે: માત્ર પ્લેટલેટનો આંકડો જોઈને ડેન્ગ્યુ કેટલો ગંભીર છે તે નક્કી કરી શકાતું નથી.

🚨 Fast Facts

● પ્લેટલેટનો આંકડો એકમાત્ર માપદંડ નથી: ડેન્ગ્યુમાં પ્લેટલેટ ઘટવા સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ દરેક દર્દીને પ્લેટલેટ ચડાવવાની જરૂર હોતી નથી; શરીરનું હાઇડ્રેશન (પ્રવાહી) જાળવવું વધુ મહત્વનું છે.
● દરેક ઘટેલા પ્લેટલેટ માટે પ્લેટલેટ ચડાવવાની જરૂર નથી: સ્થિર દર્દીમાં માત્ર પ્લેટલેટ ઓછા હોવાથી prophylactic platelet transfusion હંમેશા જરૂરી કે ફાયદાકારક નથી. તેનો નિર્ણય તબીબી સ્થિતિ પ્રમાણે થાય છે.
● તાવ ઉતરે ત્યારે સાવધાન: ડેન્ગ્યુનો critical phase ઘણીવાર બીમારીના 3થી 7મા દિવસે, તાવ ઘટતી વખતે શરૂ થઈ શકે છે. એટલે તાવ ઉતરી ગયો એટલે જોખમ પૂરું થયું એવું માનવું નહીં.

રાજકોટ: ચોમાસું શરૂ થાય એટલે રાજકોટ સહિત સમગ્ર સૌરાષ્ટ્રમાં એક નંબરની ચર્ચા અચાનક વધી જાય છે—પ્લેટલેટ કાઉન્ટ! “પ્લેટલેટ કેટલા છે?”, “ગઈકાલે ૧.૨૦ લાખ હતા ને આજે ૯૦ હજાર થઈ ગયા!”, “હવે દર્દીને દાખલ કરવો પડશે?” ડેન્ગ્યુના દર્દીના પરિવારમાં આવી ચિંતા અત્યંત સામાન્ય છે. પરંતુ મેડિકલ સાયન્સ મુજબ, સામાન્ય વ્યક્તિમાં પ્લેટલેટ ૧.૫ લાખથી ૪.૫ લાખ હોય છે. ડેન્ગ્યુ વાયરસ બોનમેરો પર ક્ષણિક અસર કરે છે અને પ્લેટલેટ્સનો નાશ ઝડપી બનાવે છે, જેથી કાઉન્ટ ઘટે છે. પરંતુ માત્ર પ્લેટલેટનો આંકડો જોઈને ડેન્ગ્યુ કેટલો ગંભીર છે તે નક્કી કરી શકાતું નથી.
દર્દીની સાચી સ્થિતિ સમજવા માટે પ્લેટલેટની સંખ્યા સાથે તેનો ટ્રેન્ડ, હિમેટોક્રિટ, શરીરમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ, બ્લીડિંગ અને ક્લિનિકલ લક્ષણો જોવામાં આવે છે. ડેન્ગ્યુમાં સૌથી મોટો ખતરો પ્લાઝમા લીકેજ અને ડિહાઈડ્રેશન છે. તેથી દર્દીને પૂરતા પ્રમાણમાં ઓ.આર.એસ., નાળિયેર પાણી, લીંબુ પાણી અને પ્રવાહી આપવું એ જ પ્રાથમિક અને શ્રેષ્ઠ ઉપચાર છે.

તાવ ઉતરી ગયો એટલે ખતરો ટળી ગયો?

જરા થોભો! ડેન્ગ્યુમાં તાવ ઉતરવાનો સમય હંમેશા સંપૂર્ણ સાજા થવાની નિશાની નથી. ગંભીર ડેન્ગ્યુનો ક્રિટિકલ ફેઝ (Critical Phase) ઘણી વખત તાવ શરૂ થયાના આશરે ૩ થી ૭ દિવસ દરમિયાન (તાવ ઉતર્યા પછી) આવી શકે છે. એટલે તાવ ઘટે ત્યારે પણ દર્દીની સ્થિતિ પર નજર રાખવી અનિવાર્ય છે.

પરિવારજનોએ કયા લક્ષણો પર ધ્યાન આપવું?

દરરોજ માત્ર લેબોરેટરી રિપોર્ટમાં પ્લેટલેટ શોધવાને બદલે દર્દીની ક્લિનિકલ સ્થિતિ તપાસો:
● દર્દી પૂરતા પ્રમાણમાં પ્રવાહી પી શકે છે કે નહીં?
● પેશાબ યોગ્ય પ્રમાણમાં અને નિયમિત થાય છે કે નહીં?
● સતત ઊલટી કે પેટમાં અસહ્ય દુખાવો તો નથી?
● નાક, પેઢા કે મળ-પેશાબ વાટે રક્તસ્ત્રાવ તો નથી થતો?
● ખૂબ જ નબળાઈ, અસ્વસ્થતા, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ કે ત્વચા ઠંડી-ફિક્કી તો નથી પડી રહી?
આવા ‘વોર્નિંગ સાઇન્સ’ દેખાય તો પ્લેટલેટના કોઈ ચોક્કસ આંકડાની રાહ જોયા વિના તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લેવી જોઈએ.

હાઇલાઇટ કરવું
🩺 નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન (Expert Quote)
“ડેન્ગ્યુ એક સેલ્ફ-લિમિટિંગ વાયરલ બીમારી છે, જે ૭ થી ૧૦ દિવસમાં આપોઆપ રિકવર થાય છે. દર્દીઓ પેનિક થઈને વારંવાર પ્લેટલેટ ગણાવવાને બદલે શરીરમાં પાણીનું સ્તર જળવાઈ રહે તે બાબતે સજાગ રહે. પેઇનકિલર્સ (જેમ કે બ્રુફેન/એસ્પિરિન) લોહી પાતળું કરી રક્તસ્ત્રાવ વધારી શકે છે, તેથી તાવ માટે ડોક્ટરની સૂચવેલી દવાઓ જ લેવી.”

– ડૉ. મયંક ઠક્કર
(MD – Internal Medicine & Critical Care Specialist, મેડિકલ ડિરેક્ટર – શ્રી ગિરિરાજ હોસ્પિટલ, રાજકોટ)
————————————————–————————————————–

આ લેખ સામાન્ય જનજાગૃતિ માટે છે. ડેન્ગ્યુની શંકા હોય, warning signs દેખાય અથવા દર્દીની સ્થિતિ બગડતી જણાય તો તાત્કાલિક તબીબી સલાહ લેવી.