વિટામિન D અને મગજ વચ્ચે શું છે સંબંધ? -

ઊંઘની સમસ્યા અને MCI ધરાવતા લોકોમાં વિટામિન D અંગે નવો અભ્યાસ

ઊંઘની સમસ્યા અને હળવી જ્ઞાનાત્મક ક્ષતિ ધરાવતા લોકોમાં વધુ વિટામિન D સેવન સારી જ્ઞાનાત્મક કામગીરી સાથે સંકળાયેલું

પરંતુ 5,000 IU વિટામિન D લેવાથી અલ્ઝાઈમરથી બચી શકાય છે કે જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા સુધારી શકાય છે, એવું આ અભ્યાસ સાબિત કરતો નથી

અલ્ઝાઈમર રોગ એક પ્રગતિશીલ ન્યુરોડિજનરેટિવ બીમારી છે, જેમાં સમય જતાં વ્યક્તિની યાદશક્તિ, વિચારવાની ક્ષમતા અને રોજિંદા કાર્યો કરવાની ક્ષમતા પર અસર પડી શકે છે. વધતી ઉંમર સાથે ડિમેન્શિયાનું પ્રમાણ વધતું હોવાથી તેના જોખમને અસર કરતા પરિબળો અને સંભવિત નિવારક ઉપાયો અંગે સતત સંશોધન થઈ રહ્યું છે.

તાજેતરના એક અભ્યાસમાં ઊંઘની સમસ્યા અને Mild Cognitive Impairment (MCI) ધરાવતા લોકોમાં વિટામિન Dના સપ્લિમેન્ટના સેવન અને જ્ઞાનાત્મક કામગીરી વચ્ચેનો સંબંધ તપાસવામાં આવ્યો હતો.

શું જાણવા મળ્યું?

અમેરિકાની Emory University, Georgiaના સંશોધકોએ કરેલા આ અભ્યાસમાં ઊંઘની સમસ્યા અને MCI ધરાવતા અથવા તેની શંકા ધરાવતા 54 પુખ્ત વ્યક્તિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. અભ્યાસ Sleep Medicine જર્નલમાં પ્રકાશિત થયો છે.

સંશોધકોએ સહભાગીઓના જ્ઞાનાત્મક કાર્યનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે Montreal Cognitive Assessment (MoCA)નો ઉપયોગ કર્યો હતો. MoCA એ યાદશક્તિ ઉપરાંત ધ્યાન, ભાષા, દૃશ્ય-સ્થાનિક ક્ષમતા અને અન્ય જ્ઞાનાત્મક કાર્યોનું મૂલ્યાંકન કરતી સ્ક્રીનિંગ ટેસ્ટ છે.

સહભાગીઓ પાસેથી તેઓ વિટામિન Dના સપ્લિમેન્ટ કેટલા પ્રમાણમાં લે છે તેની માહિતી મેળવવામાં આવી હતી. ઉંમર, લિંગ, બોડી માસ ઇન્ડેક્સ અને શિક્ષણ જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લીધા બાદ સંશોધકોએ જોયું કે દરરોજ 5,000 IU અથવા તેથી વધુ વિટામિન D લેતા લોકોમાં MoCA સ્કોર અન્ય લોકોની સરખામણીએ વધુ હતો.

આ જૂથમાં જ્ઞાનાત્મક કામગીરીનો સ્કોર આશરે 13 ટકા જેટલો વધુ જોવા મળ્યો હતો.

પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે: આ અભ્યાસમાં લોકોને 5,000 IU વિટામિન D આપીને તેની અસરની તપાસ કરવામાં આવી નહોતી. સહભાગીઓ પહેલેથી કેટલું વિટામિન D લેતા હતા તેની માહિતીના આધારે વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું.

આથી આ પરિણામ સંબંધ (association) દર્શાવે છે, પરંતુ વિટામિન D લેવાથી જ જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા સુધરી, એવું સાબિત કરતું નથી.

વિટામિન D2 અને D3 વચ્ચે શું જોવા મળ્યું?

વિટામિન D મુખ્યત્વે બે સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે—Vitamin D2 (ergocalciferol) અને Vitamin D3 (cholecalciferol).

આ અભ્યાસમાં D2 અને D3 લેતા સહભાગીઓ વચ્ચે જ્ઞાનાત્મક કામગીરીમાં નોંધપાત્ર તફાવત જોવા મળ્યો નહોતો.

વિટામિન D શરીરમાં હાડકાં અને સ્નાયુઓના સ્વાસ્થ્ય ઉપરાંત અન્ય અનેક શારીરિક કાર્યો માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. શરીરને વિટામિન D મુખ્યત્વે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કથી મળે છે, જ્યારે કેટલાક ખોરાક અને સપ્લિમેન્ટ્સ પણ તેના સ્ત્રોત છે.

વિટામિન D, ઊંઘ અને મગજ વચ્ચેનો સંબંધ

અગાઉના કેટલાક સંશોધનોમાં વિટામિન Dનું સ્તર, ઊંઘની ગુણવત્તા અને જ્ઞાનાત્મક ક્ષમતા વચ્ચે સંભવિત સંબંધની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

ઊંઘમાં સતત ખલેલ અને ઊંઘની અછત જ્ઞાનાત્મક કામગીરી પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે. બીજી તરફ, ડિમેન્શિયા ધરાવતા ઘણા દર્દીઓમાં પણ ઊંઘ-જાગૃતિના ચક્રમાં ખલેલ જોવા મળે છે.

આથી વિટામિન D, ઊંઘ અને મગજના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચે જટિલ સંબંધ હોઈ શકે છે. જોકે, હાલના અભ્યાસ પરથી આ સંબંધમાં કારણ અને પરિણામ નક્કી કરી શકાય તેમ નથી.

શું 5,000 IU વિટામિન D સૌ માટે સલામત છે?

ના. આ અભ્યાસના આધારે દરેક વ્યક્તિએ દરરોજ 5,000 IU વિટામિન D લેવાનું શરૂ કરવું યોગ્ય નથી.

5,000 IU પ્રતિ દિવસ એક ઊંચો ડોઝ છે. 8 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે વિટામિન Dની સ્થાપિત Tolerable Upper Intake Level (UL) 4,000 IU પ્રતિ દિવસ છે. તેનો અર્થ એ નથી કે 4,000 IUથી ઉપરનો દરેક ડોઝ તરત જ ઝેરી સાબિત થશે, પરંતુ લાંબા સમય સુધી ઊંચા પ્રમાણમાં વિટામિન D લેવાથી શરીરમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ વધી શકે છે અને hypercalcemia, hypercalciuria તથા કિડની સંબંધિત સમસ્યાઓ જેવી આડઅસરો થઈ શકે છે.

તેથી વિટામિન Dનું સપ્લિમેન્ટ લેતા પહેલાં વ્યક્તિની ઉંમર, આહાર, સૂર્યપ્રકાશનો સંપર્ક, રક્તમાં vitamin Dનું સ્તર, કિડનીનું સ્વાસ્થ્ય અને અન્ય દવાઓ જેવા પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે.

ડોક્ટરની સલાહ વિના દરરોજ 5,000 IU અથવા તેથી વધુ વિટામિન D શરૂ ન કરવું.

આ અભ્યાસ શું સાબિત કરતો નથી?

આ અભ્યાસ રસપ્રદ હોવા છતાં તેની કેટલીક મહત્વપૂર્ણ મર્યાદાઓ છે.

સૌથી પ્રથમ, તેમાં માત્ર 54 વ્યક્તિઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. બીજું, આ એક cross-sectional observational study છે. એટલે સંશોધકોએ એક ચોક્કસ સમયે વિટામિન Dના સેવન અને જ્ઞાનાત્મક કામગીરી વચ્ચેનો સંબંધ જોયો હતો.

આથી આપણે કહી શકતા નથી કે:

વિટામિન D લેવાથી યાદશક્તિ અથવા વિચારવાની ક્ષમતા સુધરી;
5,000 IU વિટામિન D અલ્ઝાઈમર રોગને અટકાવે છે;
વિટામિન D ડિમેન્શિયાની પ્રગતિ ધીમી કરે છે;
અથવા 5,000 IU એ cognition માટે યોગ્ય કે શ્રેષ્ઠ ડોઝ છે.

એ પણ શક્ય છે કે વધુ સારી જ્ઞાનાત્મક સ્થિતિ ધરાવતા લોકોની જીવનશૈલી, આરોગ્યની સ્થિતિ અથવા અન્ય પરિબળોને કારણે તેઓ અલગ પ્રમાણમાં સપ્લિમેન્ટ લેતા હોય. આવા કારણોને માત્ર આ અભ્યાસથી અલગ કરી શકાતા નથી.

આ માટે મોટા પ્રમાણમાં લોકો પર લાંબા સમય સુધી કરવામાં આવતા randomized controlled trialsની જરૂર છે.

નિષ્કર્ષ

આ નવા અભ્યાસમાં ઊંઘની સમસ્યા અને હળવી જ્ઞાનાત્મક ક્ષતિ ધરાવતા લોકોમાં વધુ વિટામિન Dનું સેવન અને સારી જ્ઞાનાત્મક કામગીરી વચ્ચે સકારાત્મક સંબંધ જોવા મળ્યો છે.

પરંતુ આ માત્ર પ્રાથમિક અને અવલોકન આધારિત તારણ છે. વિટામિન Dનું ઊંચું પ્રમાણ લેવાથી અલ્ઝાઈમર રોગ અટકાવી શકાય છે અથવા ડિમેન્શિયાની સારવાર થઈ શકે છે, એવું આ અભ્યાસ સાબિત કરતો નથી.

મગજના સ્વાસ્થ્ય માટે પૂરતી અને ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, સંતુલિત આહાર, બ્લડ પ્રેશર અને ડાયાબિટીસ જેવા જોખમી પરિબળોનું નિયંત્રણ તથા જરૂરી હોય ત્યારે તબીબી સલાહ—આ તમામ બાબતોનું મહત્વ છે.

આ અભ્યાસનો સંદેશ “વધુ વિટામિન D લો” એવો નથી; પરંતુ વિટામિન D અને મગજના સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેના સંભવિત સંબંધ અંગે વધુ સંશોધનની દિશા દર્શાવે છે.

Dr Nishant Rathod
DNB FIPN FICG
Pediatric Neurologist