યુવાનોમાં વધતું બ્લડ પ્રેશર (હાઇપરટેન્શન) : ‘સાયલન્ટ કિલર’ને હળવાશથી ન લો -

સમયસર તપાસ અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીથી બ્લડ પ્રેશરને રાખી શકાય નિયંત્રણમાં : ડૉ. સાવન છતરોલા

એક સમય હતો જ્યારે બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા મુખ્યત્વે 50 વર્ષથી વધુ ઉંમરના લોકોમાં જોવા મળતી હતી. પરંતુ આજની બદલાતી જીવનશૈલીને કારણે હવે 20થી 40 વર્ષની ઉંમરના યુવાનોમાં પણ હાઇપરટેન્શન ઝડપથી વધી રહ્યું છે. ઓફિસમાં કલાકો સુધી બેઠાડું કામ, જંક ફૂડનું વધતું સેવન, સતત માનસિક તણાવ, ઓછી ઊંઘ અને કસરતનો અભાવ – આ તમામ પરિબળો યુવાનોના હૃદયના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર પડકાર બની રહ્યા છે.

ડૉ. સાવન છતરોલા જણાવે છે કે હાઇપરટેન્શનને “સાયલન્ટ કિલર” કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તે લાંબા સમય સુધી કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણો આપતું નથી. વ્યક્તિને બધું સામાન્ય લાગતું હોય છે, પરંતુ અંદરથી વધેલું બ્લડ પ્રેશર ધીમે-ધીમે હૃદય, મગજ, કિડની અને રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડતું રહે છે. તેથી માત્ર લક્ષણો દેખાય ત્યારે જ તપાસ કરાવવાની રાહ જોવી યોગ્ય નથી.

યુવાનોમાં હાઇપરટેન્શન કેમ વધી રહ્યું છે?

આધુનિક જીવનમાં કામનું દબાણ અને અનિયમિત દિનચર્યા સામાન્ય બની ગઈ છે. સવારે ઉતાવળમાં નાસ્તો છોડવો, દિવસ દરમિયાન વધુ મીઠું અને તેલવાળો ખોરાક લેવો, રાત્રે મોડે સુધી જાગવું અને મોબાઇલ-સ્ક્રીન સામે વધુ સમય પસાર કરવો – આ બધી આદતો બ્લડ પ્રેશર વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

હાઇપરટેન્શનના મુખ્ય જોખમી પરિબળોમાં નીચેના મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે:

👉 વધુ મીઠું, ફરસાણ અને જંક ફૂડનું સેવન
👉 બેઠાડું જીવન (Sedentary Lifestyle)
👉 વધતું વજન અને સ્થૂળતા (Obesity)
👉 સતત માનસિક તણાવ (Stress)
👉 પૂરતી ઊંઘનો અભાવ
👉 ધૂમ્રપાન, તમાકુ અને આલ્કોહોલનું સેવન
👉 ડાયાબિટીસ અથવા કુટુંબમાં બ્લડ પ્રેશરનો ઇતિહાસ

જો આ પરિબળો લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો યુવાન ઉંમરમાં જ હાઇપરટેન્શન થવાની શક્યતા વધી જાય છે.

ચોંકાવનારા આંકડા શું કહે છે?

હાઇપરટેન્શન અંગેની સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ઘણા લોકોને પોતાની સમસ્યાની જાણ જ નથી હોતી. ઉપલબ્ધ આરોગ્ય અભ્યાસો મુજબ માત્ર લગભગ 51 ટકા લોકોને જ ખબર હોય છે કે તેમને બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા છે. એટલે કે લગભગ અડધાથી વધુ લોકો નિદાન વિના જ જીવન જીવતા હોય છે.

તે ઉપરાંત યુવાનોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર છે. માત્ર આશરે 19.5 ટકા યુવાનો જ નિયમિત સારવાર લે છે. પરિણામે ઘણા લોકોમાં બ્લડ પ્રેશર વર્ષો સુધી નિયંત્રણ બહાર રહે છે અને પછી અચાનક હાર્ટ એટેક અથવા સ્ટ્રોક જેવી ગંભીર સ્થિતિ સર્જાય છે.

‘સાયલન્ટ કિલર’ કેમ કહેવાય છે?

બ્લડ પ્રેશર વધ્યું હોય ત્યારે શરૂઆતમાં સામાન્ય રીતે માથાનો દુખાવો, ચક્કર કે અન્ય લક્ષણો પણ જોવા મળતા નથી. આ જ કારણથી તેને “સાયલન્ટ કિલર” કહેવામાં આવે છે.

જો લાંબા સમય સુધી બ્લડ પ્રેશર અનિયંત્રિત રહે તો તે શરીરના અનેક અંગો પર અસર કરે છે. જેમ કે:

👉 હાર્ટ એટેક અને હૃદયની નબળાઈ
👉 સ્ટ્રોકનું વધતું જોખમ
👉 કિડનીને નુકસાન અથવા કિડની ફેલ્યોર
👉 આંખોની રક્તવાહિનીઓ પર અસર અને દૃષ્ટિમાં ઘટાડો
👉 મગજની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો

સમયસર નિદાન અને સારવારથી આ તમામ ગંભીર જટિલતાઓનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે.

નિયમિત તપાસ જ શ્રેષ્ઠ બચાવ

18 વર્ષથી વધુ ઉંમરના દરેક વ્યક્તિએ ઓછામાં ઓછું વર્ષમાં એક વખત બ્લડ પ્રેશર ચકાસાવવું જોઈએ. જો કુટુંબમાં બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ અથવા હૃદયરોગનો ઇતિહાસ હોય, અથવા વ્યક્તિનું વજન વધુ હોય, તો દર 3થી 6 મહિને બ્લડ પ્રેશરની તપાસ કરાવવી વધુ યોગ્ય છે.

ઘરે ડિજિટલ બ્લડ પ્રેશર મોનિટર વડે પણ સમયાંતરે તપાસ કરી શકાય છે, પરંતુ કોઈપણ અસામાન્ય રીડિંગ આવે તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. પોતાની રીતે દવા શરૂ કરવી કે બંધ કરવી યોગ્ય નથી.

જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારો, મોટો ફાયદો
હાઇપરટેન્શનથી બચવા માટે દવા જેટલી જ મહત્વની બાબત છે સ્વસ્થ જીવનશૈલી.

👉 રોજિંદા આહારમાં મીઠું દિવસના 5 ગ્રામથી ઓછું રાખો.
👉 દર અઠવાડિયે ઓછામાં ઓછા 150 મિનિટ ચાલવું, સાઇકલિંગ, યોગ અથવા કસરત કરો.
👉 શરીરનું વજન નિયંત્રિત રાખો.
👉 ફળ, શાકભાજી, દાળ અને ફાઇબરયુક્ત આહારને પ્રાધાન્ય આપો.
👉 ધૂમ્રપાન, તમાકુ અને આલ્કોહોલથી સંપૂર્ણ દૂર રહો.
👉 દરરોજ 7થી 8 કલાકની ગુણવત્તાયુક્ત ઊંઘ લો.
👉 તણાવ ઘટાડવા માટે રોજ 10થી 15 મિનિટ પ્રાણાયામ, ધ્યાન (Meditation) અથવા ઊંડા શ્વાસની કસરત કરો.

યાદ રાખો…
હાઇપરટેન્શન કોઈ ઉંમર જોઈને આવતું નથી. આજનો યુવાન પણ તેનો ભોગ બની શકે છે. તેથી “હું હજુ યુવાન છું, મને બ્લડ પ્રેશર નહીં હોય” એવી માન્યતા ખોટી સાબિત થઈ શકે છે.

ડૉ. સાવન છતરોલાના જણાવ્યા મુજબ, નિયમિત બ્લડ પ્રેશર તપાસ, સંતુલિત આહાર, નિયમિત કસરત અને તણાવમુક્ત જીવનશૈલી અપનાવીને હાઇપરટેન્શનને સરળતાથી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. સમયસર લેવાયેલું એક નાનું પગલું ભવિષ્યમાં હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક અને કિડનીની ગંભીર સમસ્યાઓથી બચાવી શકે છે. સ્વસ્થ જીવન માટે આજે જ બ્લડ પ્રેશર ચકાસાવવાનો સંકલ્પ લો, કારણ કે સાવચેતી જ શ્રેષ્ઠ સારવાર છે.